(Tusna n Tcerεit Tineslemt)

 
 

Talliyin n usenti ineslem.

 

Talliyin n uceaε (usenti) ineslem

 

I-Tallit n yizen: d tallit idder Umazzan fell-As taallit n ebbi d slam-Is seg-mi d-ittuceyyeε, u d yiwet ger talliyin n uceeε yesεan azal d ameqran, imi izarafen n   tceεit di tallit-a ttrusun-d s ubrid n lway (Leqran d Sunna).

Tallit n yizen teba γef snat n tiγsar (lmaail):

 

a) Taγsert Tamekkit: d tallit yekka Umazzan fell-as taallit n ebbi d slam-is di Mekka ijebden mraw ssin (12) n iseggasen d semmus (5) n wayuren d mraw kra (13) n wussan. Lway di tallit-a iwehha tamuγli-s γer ubeggen n tiral (l-uul) n usγan d usiwel γur-s, d unza s tigin n wayen ilhan d ugdal n wayen n diri. Ma d ayen icudden γer izarafen n tallilt (el akam el εamaliyya), ad d-naf belli drus mavi i d-immeslay fell-asen, u di cwi-nni d-immeslay, di tugett-is ur d-iwwi ara awal s ttfaûil maca ihde-ed kan (fell-asen) s wudem amatu.

b) Taγsert Tamadanit: d tallit ikka Wucbi fell-as taallit n ebbi d slam-is di Lmadina (seld tinigt/ lhiğa) iuen γef teγzi n ta (9) n iseggasen d ta (9) n wayuren d ta (9) n wussan.

Di tallit-a ibda lway isrusu-d isuvaf s ttfail ilmend n useddu n tudert n inselmen, imi imir i ibda uwanek (ddula) ineslem ittebdad γef iaen-is, u iwağğ, akken ad ikker, isuaf ara d-ibegnen assaγen ger iterrasen-is (el afad-is), d wassaγen ger-as d iγlan nnien…u i tikkelt tamezwarut deg umezruy n waεaben, iea Lislam tikti n uwanek, u iεell atefar n useged (auεu) n ugellid, inna-d ebbi sebanu: «A widan ifelsen segedet (uεet) Allah u segedet Amazzan d wid iîfen deg-wen adabu…»

[An-Nisa-e/59].u inna-d fell-as taallit n ebbi d slam-is: (win i-y-isegeden (i-y-iuεen) ataniseged Allah, u win i-y-inmehrin (i-y-iεuûan) atan inmehri Allah, u win iuεen ageldun (bab n udabu) atan iuε-iyi, u win iεuan ageldun atan iεua-y-i).

Si tama nnien ad d-naf belli Lislam iga tilisa i udabu n uwanek s urei n ttawil n usesten (umcawe), i γef d-inna ebbi sebanu deg wawal-Is: «…ttemsestanen (ttemcawaen) wa ger-asen γef temsal-nsen…»[Ac-Cua/38]., u inna-d daγen: «…cawe-iten di temsalt…» [Al Σiman/159]., u yusa-d deg umeslay n Wucbi fell-as taallit n ebbi d slam-Is: (asemes d useged d azref ma illa ur d-inzi ara (s tigin) n ubekka, imi ma illa inze-ed s (tigin) n ubekka atan ulac asemes u ulac aseged).

Akken daγen i issawel Lislam γer lğihad deg ubrid n Allah, u igdel anekcum (γer tmura) s wudem d-ittilin di tallit send Lislam, u iεemmed rad n usegdel mgal atεeddi, akken iaem timenγiwt n igerdan, tilawin d imγaren, u igdel timenγiwt n irgazen n ddin…

Гer tama n waya, isers-ed Lislam izarafen n twacult, ama deg ayen icudden γer: zwağ, berru, aεeggec, tukkest, aqirri n tlelliwin i wumi iεell ilugan sent-ilaqen…

1. Isentiten n uceeε di tallit-agi:

Tallit-agi n yizen ur tesεi ara asenti nnien menγir lway, d ayen d-iwekked Leqran mi d-inna ebbi sebanu: «ayen si d-ittentaq ur s-t-i-d-ittmal ara uramsu-is, maca ayenni d lway d-ittuwean (ur illi ara d ayen nnien)» [An-Nağm/ 3-4], u inna-d daγen: «…u nuzen-d fell-Ak adlis d asenεet u d ttbut i yal taγγawsa…»[An-Nal/ 89]..

Amazzan fell-as taallit n ebbi d slam-is ittwanze-ed s snat n tγawsiwin:

si tama ittwanze s usiwe n lway deg wawal-Is sebanu: «A y Amazzan! Siwev ayen d-ittwaznen fell-Ak sγur n Ugellid-Ik, u ma illa ur tgi ara ayenni (u-k ihi) belli ur tessawe ara izen-Is…» [Al Ma-ida/ 67].

si tama nnien ittwanze s ubeggen-is, d ayen ara naεqel deg wawal-Is sebanu: «…u nuzen-ed fell-Ak ddikr (Leqran) akken ad tesnaεte u ad tbegne i imdanen ayen d-ittwaznen fel-asen…»[An-Nal/ 44].

2. Tarrayt n ucaeε di tallit-agi:

Asrusu n izarafen di tallit-a illa-d γef kra n tarrayin:

Tamezwarut: eu n tedyant:

Ger izarafen d-ittwaznen sebba n tedyanin d-iran:

Ayen d-yusan deg wawal-Is sebanu: «ur ttaγet ara timesttekkiyin alamma felsent, u (êûut belli) ar taklitt tafelsant xiô n temsttekkit xas ma tehwa-awen…»[Al Baqara/ 221]. Afyir-agi iubb-ed sebba n yiwen n ineslem igemnen ad yaγ yiwet n temsttekkit, u iqqen zwağ-is γer uqbal n Wucbi fell-As taallit n ebbi d slam-Is, u asmi s-inna yuzen-ed ebbi sebanu afyir-agi.

Arnu γer-s ayen d-ittusawen γef ĞĞabir Ibnu Σabd Allah d akken inna-d: tewwi-d tmeut n Saεd Ibn A-abiε snat n issis γer Umazzan fell-As taallit n ebbi d slam-Is u tenna-as: [A y Amazzan n Allah, tigi d issi-s n Saεd Ibn A-abiε, immut baba-tsent d ameγras asmi iffeγ yid-K di Uud, u εemm-nsent iwwi-asent cci-nsent u ur sent-iğği ara adrim, u zwağ-nsent ur d-ittili ara bla adrim], dγa inna-as (f.t.s): (d ebbi ara tt-i-d-ifrun), dγa iubb-ed ufyir n tukkest, dγa iceyyeε fell-As taallit d slam i εemm-nsent u inna-as: (efk i yessi-s n Saεd sin imuren γef kra, u efk i imma-tsent amur wis am (8) u ayen d-igran atan inek).

Tis snat: asteqsi:

Ger izarafen d-yusan d tiririt γef isteqsiyen ad d-naf:

Si leqran: awal-Is sebanu:

«la K-steqsayen d acu i sen-ittwaellen, ini (asen) ttwaellent-awen tidanin…»[Al Ma-ida/ 4.];

«la K-steqsayen γef wayuren mi ara lalen, ini (asen) aguren-agi ttağğan imdanen ad smivnen akud ak d liğ» [Al Baqara/ 189]

«la K-steqsayen γef idurar, ini ad ten-isebruzzeε Ugellid-Iw am wakkiw» [aHa/ 105]

«la K-steqsayen d acu ara fken, ini ayen tefkam seg wayen ilhan i imawlan-nwen, wid iqeben, igujilen, imeγban d umsebrid. S-kra n walluγ ar ad tgem atan Allah ia-t» [Al Baqara/ 215.

«la K-steqsayen γef cab ak d unabal (leqmar), ini (asen) (wigi) deg-sen abekka d ameqran ak d ibaγuren i imdanen, u abekka-nsen yugar abaγur-nsen. La K-steqsayen d acu ara efken, ini (asen) efket seg wayen izaden γef wassar-nwen…» [Al Baqara/ 219]

Si Sunna:

Ayen d-ittusawen γef akken kra n uaba fell-asen asgiwen n Allah steqsan Umazzan fell-As taallit n ebbi d slam-Is u nnan-as: [mi ara ncarreg ilel, nettawi yid-neγ aman n tissit, maca ur γ-i-d-ttqiddin ara akken ad d-nxell yis-sen, ma illa nezmer ad netwei s waman n yilel?], dγa inna-asen: (ilel: zeddig-it waman-is u ittusuref i wučči uγersiw-is immuten).

Issawe-ed Lbuxari ak d Muslim γef Σa-ica d akken Hind tenna: [A y Amazzan n ebbi! Abu Sufyan d aqajma, u ur yi-d-ittak ara i nek d warraw-iw ala ayen d-ttekseγ seg idrimen-is s tufra], dγa inna-as fell-As taallit n ebbi d slam-Is: (ekkes-ed ayen ara kem-iqadden kem ak d warraw-im s tin ilhan).

Tis kra: asrusu n izarafen bla ma cudden γer kra n tedyant iran neγ γer kra n usteqsi: u ger izarafen-agi: ayen d-yusan deg wawal-Is sebanu:

«A widan ifelsen, ma tekrem γer tallit sirdet udmawen-nwen d ifassen-nwen ar tiγemma, u sefet γef iqerra-nwen ak d-iaen-nwen ar tkeεba» [Al Ma-ida/ 6].

«A widan ifelsen, ittuferred-ed fell-awen uéummu akken i d-ittuferre γef wid i ken-izwaren akken ad tesεum tuqa» [Al Baqara/ 183.]

Arnu γer wanecta mea izarafen nnien iεnan tawacult d kra n wid icudden γer tfeggurt...

3. Taskanin n ucaeε di tallit-agi:

I: Acaeε s usfari (yiwet yiwet):

Llant snat n tewsitin n usfari:

Asfari akudan: ibγan ad d-yini belli izarafen iceεiyen ur d-ttusersen ara γef tikkelt, maca iu uceeε-nsen γef teγzi n tallit n yizen, d ayen ara negzu ugar mi ara neu belli:

-I n l-isa-e, uqbel tinigt s useggas tettuferred-ed tallit;

-Deg useggas amenzu n l-hiğa (tinigt) ittuceeε-ed usiwel γer tallit (ladan), akken d-ittuceeε daγen umennuγ deg ubrid n ebbi, bla ma netu izuraf iεnan zwağ: am tuččit d imensi (tameγra);

-Deg useggas wis sin ittuceeε-ed uummu, taallit n lεid tameyant d lεid tameqrant, timezla n yixef ass n lεid ameqran, ajeddel n lqebla si Lquds γer Mekka, akken i ttwaellen deg useggas-a iglaf (lγellat) i imjuhad;

-Deg useggas wis uku: ittuferred-ed liğ

Asfari deg uceeε n yiwen seg izarafen: u amedya-is:

-Taallit: di tazwara ttuceεent-ed kan snat n tilla (tin n tebit d tin n tmeddit), sin akin ttuferredent-ed semmus (5) n tilla ger yiv d wass;

-Zzakat: di tazwara illa usufeγ n zzakat icudd γer lebγi n walebεa, u yarnu ur d-ittusbeggen ara deg-s la lqidar n cci i γef d-iwwi ad tettusufeγ fell-as (nniab) u la acal d-iwwi ad ittusufeγ γef nniab-nni, sin akin tuγal tettuferred-ed s wudem iddan ak d tewsitin n cci-ilan: lmal, adrim, uu...,u iban-ed nniab-is d lqidar ara ittusufγen deg-s;

-Aaem n unar (rriba): di tazwara ibeggen-ed ebbi sebanu belli anar ulac deg-s lbaaka u belli ur ittnarni ara, imi d-inna deg wawal-Is: «...kra n wayen ara tefkem (s) unar akken ad tesnarnim (cci-nwen) s idrimen n imdanen atan ur ittnarni ara γer Allah»[A-um/ 39]., sin akin ibeggen-ed ebbi sebanu belli anar d taankit, u belli iaem γef Lyahud tiidanin illan ttwaellent-asen sebba imi tetten anar I γef illa inhaten yakan, inna-d sebanu: «γef tmentilt n urukkid (ulm) n Lyahud naem fell-asen aas n tidanin (uččiten) illan ttwaellent-asen, u γef sebba daγen imi qarεen (iman-nsen) d waas (n imdanen) γef ubrid n ebbi, d tufa n una illan ittwagdel fell-asen d wučči n idrimen n imdanen bla udem n leq...»[An-Nisa-e/ 160].

Umbaεd igdel anar s yir udem-nni illan mucaε ger imdanen, imi d-inna sebanu: «A widan ifelsen ur tettet ara ana (rriba) (γef irealen-nwen trelem) ara ittnernin deg useggas γer waye alamma ifti (ureal-nni), u agadet Allah akken ad tγeltem…» [Al Σiman/ 130], sin akin ieem-it s mea tiwsitin-is, inna-d ebbi sebanu: «Wid itetten ana ur d-ttenkaren ara (seg iekwan) ala am akken d-ittenkar win izdeγ Ccian, (tamentilt n) waya imi s-ennan belli tanzut am una, maca Allah isuref tanzut u iaem ana» [Al Baqara/ 275].

-Aaem n cab: di tazwara ijbed-ed Leqran lwelha γer uεezze n cab, γas ma ur d-ibeggen ara ayenni εinani, u aya deg awal-Is sebanu: «u seg igumma n tezdayin ak d turin, tettekkesem-d deg-sen ameswi ittsekkien ak d rrezq ilhan…» [An-Nal/ 67]. umbaεd yuzen-d ebbi senanu awal-Is: « la K-steqsayen γef cab d uawel (leqmar), ini deg-sen ibekkaen d imeqranen, (si tama nnien) sεan ibuγa i imdanen, maca ibekkaen-nsen ugaren ibuγa-nsen…» [Al Baqara/ 219., s wakka yusa-d ufyir-agi i ubeddel n tnefsiyin n ifelsanen i illan uqbel aya ğlen belli tissit n cab d amerkid, u uγalen seg-mi d-ters laya-agi ttwalin belli tissit n cab ur telli ara d amerkidan, u belli ibekkaen-is γelben ibuγar-is, d ayen iğan kra n inselmen ad ebsen tissit n cab ma d wiyi kemlen deg-s. Sin akin yuγal cab ittwaeem di kra n wakuden kan, imi d-inna ebbi sebanu deg wawal-Is: «A widan ifelsen ur tt-qarribet ara taallit u kunwi d isekanen…» [An-Nisa-e/ 43]., u aya akken ad daεnen wid t-inummen ad t-eğğen kra kra. Asmi d-yuzen ebbi sebanu awal-Is: «A widan ifelsen (ut belli) cab, aawel, idumam ak d tesγar si ttkacafen d ayen icemten u ur nemεin mai, (wigi) kečmen-d di lexdayem n Ccian, ihi baεdet fell-asen akken ad tγeltem, imi Ccian ibγa kan ad d-iseγli ger-awen tiεeddawit d lekuhegga s ubrid n cab ak d uawel, u ittnadi ad ken-iqarreε γef ubdar n Allah akk d tallit, ihi! Ma ad t-ebsem?» [Al Ma-ida/ 90- 91], dagi yuγal cab ittuaem.

II: Tuksa n uγilif:

Taskant-agi d tin γ-d-ittbanen deg waas n ifiyar n Leqran d irisen n Sunna, ger-sen:

a) Si Leqran: awal-Is sebanu:

«ur wen-iεell ara (Allah) deg usγan (nwen) ka n uγilif…»[Al ağğ/ 78]

«ur ibγi ara Allah ad ken-yerr di iq, lamaεna ibγa ad ken-isizdeg u akken ad isemdu imlaγen-Is fell-awen akken ad T-tesnammerem» [Al Ma-ida/ 6].

«ibγa-awen Allah lfessa u ur wen-ibγi ara cedda…» [Al Baqara/ 185]

«ibγa Allah ad isifess fell-awen, u ittuseγnew-ed umdan d alwayan…» [An-Nisa-e/ 28]

«ur ittεebbi Allah I tnefsit ala ayen I wumi tezmer…» [Al Baqara/ 286].

b) Seg insayen n wasar (nbi): ger wayen d-inna (f.t.s): (sifset, ur tt-ttcuddut ara), u yusa-d ttbut di tikli (es-sira) -is belli yal mi ara ittusefren ger snat n temsal ad ifren tin illan d tafessast, ma illa wayen akken i deg tella tefses ur illi ara d abekka.

III: Aseγli (assitem):

Ifka-d Ccix: Muammad Al Xuri Bik tabadut n ussitem (nnasx) deg wawal-is: [assitem: yuzel useqdec-is ger imusnawen γef sin n inumak:

Amezwaru: tuksa n uzaraf d-iddan deg uris izrin s uzaraf nnien d-yusan deg uris d-yusan seld-is: u amedya-is d ayen d-yusan deg umeslay n Wucbi fell-As taallit n ebbi d slam-Is: (lliγ nhiγ-ken γef trza γef tmelin ma d tura zuret-ttent), s wakka ad d-naf belli aris amezwaru igdel  tirza n temqebrin, u yusa-d uris wis sin akken ad ikkes agdal-nni s uğewwez-is;

Wis sin: tuksa n wudem amatu n uris izrin d tuqna n wayen d-yusan deg-s d amagdaz, u amedya-is d ayen d-yusan deg wawal-Is sebanu di tsuett n Tfunast (Al Baqara): « Tid ibran iwwi-d fell-asent ad qqiment deg ixamen-nsent (ad ğunt) krad n lquru-e…» [Al Baqara/ 228]., sin akin inna-d di tsuett n ikabaren: «A widan ifelsen, ma tuγem tifelsanin, sin akin tebram-asent uqbel ma ad tkecmem yis-sent, atan ulac fell-asent ka n tallit n  uu (lεedda) ara tesminem…» [Al Azab/ 49]., imi aris amezwaru yusa-d d amatu: izdi-d uzaraf-is tid si kecmen irgazen-nsent d tid si ur kcimen ara, ma d aris wis sin yusa-d akken ad yefk i tid iεeqden si ur kcimen ara irgazen-nsent yiwen n uzaraf d amazlay].

Tiweltin n useγli llan-t deg-sent semmus (5):

1. Ilaq: azaraf imseγli d win ittwaseγlin ad ilin d anmarayen, s wudem ara γ-iğen ur nettizmir ara ad neqdec yis-sen di sin;

2. Ilaq ad yili uzaraf ittuseγlin (al mansux) itturea uqbel ad d-ittusebded uzaraf imseγli (an-nasix);

3. Ilaq ad yili uzaraf ittuseγlin ittusebded-ed (itturea) s ubrid n cceε u mačči s ubrid n tnumi neγ n tγara, neγ ma ulac azaraf ara t-iksen ur ittunesab ara d imseγli (d en-nasix) lamaεna ad yili d tazwara n ceε amaynut;

4. Ilaq ad yili uzaraf imseγli d win ittuceεen s ubrid n Leqran neγ s Sunna, d ayen ibγan ad d-yini belli azaraf illan di Leqran neγ di Sunna ur ilaq ara ad ittuseγli s ubrid n laεqel [am d ayen i γef dduklen layuy (l-iğmaε) neγ aktili (lqiyas)];

5.    Ilaq ad yili ubrid si d-ittuceeε uzaraf ittuseγlin d yiwen-is ak d uzaraf amseγli neγ ad t-iγleb, γef waya: ur nezmir ara ad nesseγli Leqran s Sunna.

Yal tikkelt mi ara d-yili useγli (en-nasx) ad t-i-d-naf belli ittili-d i uêraz n tγevweftin n irrumsanen ittuseγlefen d tuksa n iγilifen, u ger imedya n ussitem (aseγli) ad d-nefk:

-Inna-d ebbi sebanu: «ittuferred-ed fell-awen, ma tewwe-ed lmut yiwen deg-wen, ma iooa-d kra n cci, ilaq-as ad i wei s wayen d-iğğa i imarrawen-is…»[Al Baqara/ 180] afyir-agi aas n imusnawen iuen γer useγli-is s ufyir n tukkest, u inna-d Amad deg ayen icudden γur-s belli: azaraf n uweûûi i imawlan ittuseγli;

-Awal-Is sebanu: «wid ara imten deg-wen u ad d-eğğen tilawin (-nsen) iwwi-d fell-asen ad sent-i-d-eğent ttewaya, u ad sent-fken ayen si ara stumnent (ama d lmeruf neγ d llebsa) γef teγzi n useggas i d-iwwi ad t-sεeddint deg uxxam (n urgaz-nsent) bla ma ttwaqecεent seg-s (sγur walebεa)…», afyir-agi ibeggen-ed belli:

-Takkit n tallit n uaju n tmeut i wumi immut urgaz-is ad tau γef teγzi n useggas s timmad;

-Iwwi-d γef urgaz ad iwei (uqbel tamettant-is) γef uεeggec n tmeut-is si tukkest ara d-yeğğ;

-Tallit n uaaju n tmeut-nni ilaq ad tt-tesεeddi deg uxxam n urgaz-is, anda ur d-iwwi ara ad tettusufeγ seg-s;

Sin akin yusa-d uzaraf nnien d-isguccelen tallit n uaju (lεidda) s ukuz n wayuren d mraw n wussan/ uan, d ayen ara γ-d-ibanen deg wawal-Is sebanu: «wid ara imten deg-wen u ad d-eğğen tilawin-nsen, (tineggura-agi) ilaq fell-asent ad qqiment bla zwağ azal n ukuz (4) n wayuren d mraw n wussan/ n wuan» [Al Baqara/ 234].

-Inna-d ebbi sebanu deg wawal-Is: «…ur ttqarribet ara taallit u kunwi d isekanen…»[An-Nisa-e/ 43]., afyir-agi iğewwez ssikan di lewqat ifγen γef lewqat n tallit, sin akin ittuseγli s ufyir nniven i iemen cab s wudem amagdaz, imi yusa-d deg wawal-Is sebanu: «A widan ifelsen (ut belli) cab, aawel, idumam ak d tesγar si ttkacafen d ayen icemten u ur nemεin mavi, (wigi) kečmen-d di lexdayem n Ccian, ihi baεdet fell-asen…»[Al Ma-ida/ 90]

II. Tallit n imeddukal n Umazzan:

Tbeddu tallit-agi si tmettant n Umazzan fell-As taallit n ebbi d slam-Is deg useggas wis 11 n tinigt u tettkemmil akken alammi d tagara n tasut (lqarn) amezwaru n tinigt.

Ger teskanin n tallit-agi: ad d-nebder litsaε n wakal n uwanek (ddula) tineslemt i d-izdin timura n: Ccam, Maer, Lεiraq, ak d Faris, u akken nera d akken tameddurt d tγermiwin n tmura-agi d tid imgaraden, d ayen d-iglan s ubini n waas n temsal timaynutin deg annar n tusna n ddin (lfiqh) iwağen aseqdec n wallaγ      (l-ijtihad), γef waya i sqedcen uaba allaγ-nsen (l-ijtihad) u sufγen-d aas n lfetwat d-ijemlen mea timsal timaynutin.

1. Azal n uaba: Amiq n uaba d win meqren, u ccan-nsen d win εlayen ittban-aγ-d deg wayen akka ara d-nebder:

a) Asgiwen (rriwan) n ebbi sebanu fell-asen, imi d-inna ebbi sebanu deg wawal-Is: «ak d-imenza izwaren seg inigan (lmuhağirin) ak d l-anar ak d wid    ten-iefren s tin ilhan, (wigi) isgawen (ira) Allah fell-asen u ran fell-As…» [At-Tawba/ 100].

b) Tiγimit-nsen ak d Umazzan fell-As taallit n ebbi d slam-Is d tufa-nsen I ttebga-Is srid d tuğwa-nsen si tusna tanbiwant;

c) Tanaga n Wucbi fell-As taallit n ebbi d slam-Is γef imeddukal-Is s lehhu-nsen d tufrarint-nsen mi d-inna (f.t.s): (imdanen ak ilhan d wid idren di tasut (lqern)-agi-iw sin akin d wid ara ten-d-iefen). [Issawe-it i d Muslim].

d) Tamusni-nsen i tmenal n uubbu n Leqran d tignatin n tmenna (f.t.s) i l-aadit-Is.

2. Tarrayt n ucaeε di tallit-agi:

Imeddukal n Wucbi fell-As taallit n ebbi d slam-Is ur llin ara d wid ittwessiεen deg usrusu n turdiwin (lfaraiyyat) d tiririt fell-asent, maca llan stekfuyen s umuddu n tririt γef lqis n usteqsi ten-d-yusan.

Tazwara n tallit n uaba tella di tallit n lxilafa n Abu Bak A-iddiq d tazwara n lxilafa n Σuma Ibnu Al Xaab fell-asen asgiwen n ebbi, anda i illa ugeldun n ifelsanen d netta s timmad-is i ittmaqalen di temsal ur nesεi ara azaraf di Leqran neγ di Sunna, u sebedden-d i lmend n wanecta yiwet n tidukla d-ijemlen iqerra n uaba, u ttbut γef waya illa deg wayen d-issawev Al Baγawi di: Maabi As-Sunna, anda d-inna: [ma mcaaεen wid innuγen γer Abu Bak, atan ad imaqel (di tazwara) deg udlis n Allah (Leqran), dγa ma yufa deg-s ayen si ara isezref yis ger-asen atan ad ikem yis, u ma illa ur d-yufi ara deg-s kra, u ia belli Nbi fell-As taallit n ebbi d slam-Is illa wacu d-iğğa di temsalt-nni atan ad isezref yis, u ma illa ur s-yufi ara ixef, atan ad d-iffeγ akken ad isteqsi inselmen, anda ara sen-yini: yusa-y-i-d waya d waya, illa neγ ulac deg-wen win iran ma iğğa-d Wucbi fell-As taallit d slam ka n uzaraf di temsalt icban tagi?, amer ahat ad iddukel ay-nsen, u mea ad d-bedren belli Amazzan fell-As taallit n ebbi d slam-Is isezref di temsalt icban tinna, dγa ad d-yini Abu Bak: tamuli i Allah i iεellen deg-neγ wid ittefaen (ittaafen) γef Nbi-nneγ, u ma ifat igumma ad s-yaf tabburt di Sunna n Wucbi fell-As  taallit n ebbi  d slam-Is atan ad d-ijmeε iqerra n imdanen d lemxeyin-nsen, sin akin ma iddukel ay-nsen γef ka n temsalt atan ad isezref-yis].

U illa Σuma itteg am wayenni, imi acki ur yufi ara ixef i ka n temsalt di Leqran neγ di Sunna, ad imaqel ma illa ka n uzaraf d-iğa Abu Bak di lame-agi, dγa ma yufa: atan ad isezref yis, neγ ma ulac ad d-inced iqerra n inselmen, u ayen i γef ara iddukel ay-nsen ad isezref yis.

Seld (lfutuat) t-islamiyin: u sebba n unerni d-illan di tlisa n uwanek ineslem, ferqen  uaba γef temdinin imxallafen, u yal yiwen deg-sen ittmuddu-d –(deg umiq-is) tamuγli n usγan di temsal d-innulfan deg wannar, u ayenni igla-d s umgarad ger imeddukal n Nbi di kra n lfetwat γef lasab n lialat d tγeweftin n yal tamurt.

Amgarad d-illan ger uaba nezmer ad t-nerr γer tmenal-agi:

Tamezwarut: tilin n kra n irisen di Leqran ak d Sunna ur nesεi ara anamek igezmen, d ayen ittellin tawwurt i umgarad deg ugzu n irisen-agi;

Tis snat: war tira n Sunna, daymi, izmer ad d-yawe ka n umeslay γer yiwen si uaba yuγ al aeabi nnien ur isli ara yis, d ayen ara iğğen lfetwat iqnen γer irisen n ladit ad mxallafent ger win islan s ladit d win ur nesli ara yis;

Tis krad: amgarad ger tγeweftin n imdanen si tmurt γer taye, d ayen d-iglan s umgarad di lfetwet.

3. Ger lmuftin imucaεen si uaba:

Di Lmadina Lmunawwaa: Abu Bak A-iddiq, Σuma Ibnu Al Xaab, Σutman Ibnu Σaffan, Σali Ibnu Abi alib, Σa-ica (imma-s n ifelsanen), Zayd Ibnu Tabit, Σabdu Allah Ibnu Σuma Ibnu Al Xaab.

Di Mekka taheggart: Σabdu Allah Ibnu Σebbas;

Di Lkufa: Σabdu Allah Ibnu Masεud;

Di Lbara: Anas Ibnu Malik, Abu Musa Al Acεari;

Di Ccam: Muεad Ibnu Ğabal, Σubada Ibnu A-amit;

Di Maer: Σabdu Allah Ibnu Σumu Ibnu Al Σa.

  III.  Tallit n tira d l-imamat lmuğtahidin:

Tallit-agi d tin ibdan tazwara n tasut tis snat n tinigt, u tkemmel akken alammi d talemmast n tasut tis ukuz n tinigt.

Tettunesab tallit-agi si talliyin ittfeğğiğen deg uceeε di Lislam, deg-s i d-iban umussu n tira, anda i d-tella tira n Sunna d lfetwat n uaba d wid ten-d-iefen d wid ten-d-iefen, akken d-ufraren deg-s l-imamat ak d imusnawen n ddin (lfuqaha-e) i deg reant tezmartin deg annar n lfiqh.

      1.   Imeskaren n tuftint n lfiqh ineslem di tallit-agi:

Amezwaru: Tikci n wazal meqren i tusna ak d imusnawen sγur n lxalifat iεebbasiyen, ad aγ-d-iban wayenni deg useqreb n lxalifat-agi i lfuqaha-e ak d imusnawen γur-sen, u ger imedya ara d-nefk:

Lxalifa: Haun A-acid i issutren si Abi Yusef akken ad d-issufeγ yiwen n usauf n Lislam irzan timsal n tedrimt, dγa irra-d i teγri-is s usufeγ n udlis-is: “Lxaağ”;

Illa daγen Lxalifa: Aba Ğaεfa El Menur d-itelhan d lfiqh ak d lfuqaha-e, iwwe-aγ-d fell-as d akken ibγa ad iεell: Lmuwaa-e n l-imam Malik d asauf ara isedduyen timsal deg uwanek-is, lamaεna l-imam Malik yugi, u inna-as: [ur tteg ara ayenni a y ageldun n ifelsanen, imi yuγ lal ben-ten imeslayen, u slan imeslayen, u sawen-d iwullisen (rriwayat) u yal aγref iqeddec γef lasab n wayen izwaren γur-es, ihi eğğ imdanen ak d wayen xtaen wid iεemen yal tamurt seg-sen i yiman-nsen].

Wis sin: Anerni di tlisa n uwanek ineslem i ijebden si Sbenyul allami d Cinwa, timura-agi d-isdukel uwanek ineslem mgaradent di lialat ttidirent akken mgaradent deg idelsan-nsent d tγermiwin-nsent, d ayen issawen γer usrusu n izuraf sγur lfuqaha-e di mea timsal timaynutin d ibanen deg wannar s ubrid n lfetwat d l-iotihad, u ayenni igla-d s usmeken (ita-e) n lfiqh d usegmu-is.

Wis krad: Tira n Sunna i isğahden amussu n lfiqh di tallit-a, imi yal tikkelt ttuγalen lfuqaha-e γer wayen ittwarun akken ad nadin deg-s γef wayen sen-iεerqen bla ma sqedcen i wayenni afud meqren, d ayen sen-isisehlen tuksa n izarafen iddan d temsal timaynutin d-ittbanen deg wannar yal tallit.

Wis ukué: iskusa (lmunavaat) d ittilin ger lfuqaha-e, ittunesaben d yiwet ger timenîal n uselqi deg unadi ak d usezrew n ifukal ara issawven yal lfaqih akken ad d-ibeggen tidett n tmuγliwin-is d wab n leyuy-is akken ad yiwsiε di tagara lmilal n umussu n lfiqh.

2. Tiskanin n tallit-a:

Tamezwarut: tira n leyuy n lfuqaha-e deg idlisen, s wakka yuγal lfiqh d win ittwarun, u igra-d kan γef wid ara d-yasen seld-nsen ad uγalen γur-sen akken ad nadin deg-sen bla ma εettben deg unadi γef wid iefen irisen neγ anadi γef wid d-issawven l-aadit.

Tis snat: abini n isekkuden d lebni n tektiwin n lmujtahidin, d ayen iğğan yal l-imam ad isεu asekkud-is ak d inelmaden ara d-yağwen si tmusni-s, ara d-ifen deg-s tarrayt-is u ara d-iksen si tiktiwin-is.

Tis Krad: awanek (ddula) tineslemt ur tefrin ara i yiman-is ka n usekkud si ara teqdec u ad teddu deg ubrid-is, lamaεna teğğa ayenni i unezzarfu d l-ijtihad-is, u sebba n waya d akken di tallit-nni ulac asauf ittseyyifen menγir Leqran ak d Sunna, u deg wayen ifγen sin-agi tettili-d tuγalin γer unezzarfu ara isqedcen allaγ-is i tuksa n izarafen s tarrayt ifγen fell-as.

Tis ukué: di tallit-agi illa l-ijtihad d ilelli, ur ittwaqqen ara u ur ttwamedlent ara tewwura-s, u menγir agraw amatu n uγref i illan ttalsen-d i lfetwat n wid sen-d-ifettun ad d-naf belli lfuqaha-e di lawan-nni llan d tilelli i iseddari Leqran Ahaggar, i tevwa Sunna tanbiwant i ittwellih γer ûwab wayen d-ittwafen γef Üûuêaba ak d wid ten-iefen.

    3.  Tiγariwin n unkaz ger lfuqaha-e:Imusnawen illan d izmulen n tmusni fkan-d s imeslayen-nsen ak d tikli-nsen amedya idren γef amek d-iwwi ad s-nekk i unkaz, ger-asen ad d-nebder:

        a)  ixulef l-imam Amad Ibnu ambal Ccix-is: Ec-Cafiεi deg waas n temsal iεnan lfiqh, u γas akken illa isugut-as adlil, d ayen i γef d-inna l-imam Amad: [Aeq ebbi, ar i kradet n tmerwin (30) n iseggasen, ar ulac i s-εeddaγ bla ma dεiγ-as deg-s i Ec-Cafiεi. Inna-as mmi-s: “A baba, sliγ-akin testuqqute adlil i Ec-Cafiεi, d anwa-t?”, inna-as: “illa Ec-Cafiεi am yiij i ddunit, am tezmart I imdanen, maqel ma ad sen-tafe I ssin-agi ayen ara ten-iγermen?”].

         b)  Inna-d Ec-Cafiεi γef Amad i illan d anelmad-is: [eğğiγ Baγdad, u ulac win d-essegraγ deg-s d amaska iwan laεqel isεan tamusni iddan deg ubrid amaγud am Amad Ibnu ambal]

         c)  L-imam Amad d win illa ifettu belli luu ittexsa s ufunzer d tazla n idammen, u yiwen n wass ittusteqsa: ma illa ad iall zdeffir n win i deg d-fγen idammen u ur Musayyib?, u wigi fettun belli tufγa n idammen ur tessexsa ara luu.

          d)  Ilmed Ec-Cafiεi γef ufus n Malik, u γas akken ixulef-it deg aas n temsal illa iqqar-ed fell-as: [ma ttwabderen-d imusnawen Malik ad d-iban d itri].

                             IV.Tallit n umεaned:

Tebda tallit-agi si ttnafa n tasut tis ukuz n tinigt u tkemmel akken alammi d tagara n tasut tis mraw d krad n tinigt.

      Di tallit-agi ekkawen ifadden n imusnawen γef tuksa n izuraf iceεiyen seg iγbula-nsen u stekfan s uεaned γer l-imamat izrin d ayen isebsen di tagara amussu n l-ijtihad.

                  1.Timenal n ubas n umussu n l-ijtihad:

             a) Beu n uwanek ineslem γer waas n tmura ittnaγen wa ger-asent, γef waya i erran wid isedduyen adabu lwelha-nsen γer rad u hemlen tamusni ak d imusnawen.

             b)Aulfu n imusnawen di tallit-a s tmezdart (nnuqs) u uγalen ur ttkilen ara γef yiman-nsen u kukran l-ijtihad.

             c)  Imusnawen di tallit-a ttagin ayen ifγen iγerbazen-nsen d wayen ixulfen ayen d-nnan l-imamat-nsen, daymi, u deg ubdil i deg ara d-ssufγen amaynut yuγal lhemm-nsen d leqdic akken ad d-begnen wab n tektiwin n l-imamat d iγerbazen-nsen γas ma s waas n tmayumt (taεassuf).

Di tallit-a tedder Ec-Cariεa yiwen n lbael d ameqran sebba n lfetwat ur       nei ara i d-ssufγen wid ur s-nessin ara i l-ifta-e, daymi i d-iffeγ uzaraf s wemdal n tewwurt n l-ijtihad tagara n tasut tis ukuz n tinigt.

Γas ma aεaned d yiwet ger teskanin d-yufraren di tallit-a, maca llan aas n imusnawen meqren d-ibanen, u ssawlen γer l-ijtihad amagdaz, u ğğan-d igarrujen s wazal-nsen, ger-asen: Ibnu Timiyya, Ibnu Al Qayyim ak d Ec-Cukani.

                 2. Tiskanin n tallit-a:

         a) Abas n umussu n lfiqh, d takewt n ifadden n umur ameqran n lfuqaha-e d uuqqet n uεaned γer l-imamat n lfiqh izrin.

         b)  Auqqet n usmenyef ger iwullisen (rriwayat) iuen seg wa γer wa.

         c) Tira s tarrayt n igzulen ittusemman (lmutun), u imi ur tettwagzu ara sebba n tesullest (lγumu) deg wayen ittwarun s tarrayt-a banent-ed tsefrayin (cuu) n lmutun, sin akin iban-ed γer tama-s tinamdiwin (lawaci).

         d) Tufrarint n idlisen n lfetwat: deg-sen tiririyin n lfuqaha-e γef isteqsiyen n imdanen, am:

-Lfatawa l-Hindiyya.

-Lfatawa l-Kuba n Ibnu ağ Al Haytami.

-Mağmuε fatawa Ibnu Timiyya.

 

     V.      Tallit n tnekra (aεawed n tlalit) tatrart n lfiqh:

Tbeddu tallit-a si tagara n tasut tis 13 n tinigt alammi d tallit-agi-nneγ i deg nella:

   1. Tiskanin n tallit-a:

Tamezwarut: lfuqaha-e di tallit-a ur ttmaqalen ara kan s ti n isekkuden-nsen, u uγalen ttektilin imeslayen n imusnawen n usγan u smenyafayen ger tmuγliwin-nsen γef lasab n tewe n ufakul.

Tis snat: abini n wayen i wumi qqaren: lfiqh asnemhal (el muqarin) di tagmi (anadi) d tezrawt, d ayen ara isifessen ailli γef igerrujen n lfiqh ineslem.

Tis krad: fessu n umussu n ucereε d usewseε si lmilal n usengel (et-taqnin) n lfiqh ineslem, d ayen ibdan s usufeγ n tesγunt (lmağalla) n izarafen n tzerfant (ceε) deg uwanek Aεutmani aseggas n 1293 n tinigt i d-yusan ak d 1876 n tlalit, anda i d-tezdi izarafen n isekkiren n uγarim, sin akin illa-d usewseε n usengel γer iricen    nnien: n tadbelt (al idariyya), amenγay (al ğina-iyya)…

2. Timeskani n tnekra tatrart n l-fiqh:

a)Tira n idlisen s tuγalin γer isekkuden n l-fiqh imxallafen, d useqdec n tezrawin tisnemhalin ger Ccariεa Tineslemt d usauf d-isufeγ umdan di tarrayin n leqraya d idlisen ittuxedmen sγur inelmaden n uric n leqraya εlayen i si keffun amecwa-nsen n leqraya, u aya deg aas n tseddawiyin ak d iγiwan (lkulliyyat).

b)Asebded n temgarwa n l-fiqh ineslem, s-tessebded tsaγent n umaal ineslem di Mekka i usezrew n temsal timaynutin iεnan inselmen.

c)Asbeddi n temgarwa n igamayen islamiyen di l-Azha Ac-Carif γef lasab n wayen d-yusan deg usavuf wis 103 n useggas n 1961 n tlalit, u ger wayen si d-icγel: asengel n l-fiqh ineslem s meôôa isekkuden-is d usufeγ n igamayen n l-fiqh imxallafen.

d)Aselkem n isenfaen n tikusniwin (lmawsuεat) n l-fiqh, am:

-Asenfa n takusna n l-fiqh ineslem, deg uγiwan n Ccariεa, taseddawit n Dimacq;

-Asenfa n usqamu unnig n temsal t-islamiyin di Lqahira;

-Asenfa n tidukla n tezrawin t-islamiyin di Lqahira;

-Asenfa n tkusna n l-fiqh ineslem i d-thegga tneγlaft n l-ubus d temsal t-islamiyin di Lkuwayt.

e)Aheggi n temliliyin i usezrew n waas n temsal imxallafen, amtemliliyin n uzegen ineslem d-ittilin yal aseggas di Lezzayer.

f)Asengel n l-fiqh ineslem:

      simal iteddu wakud γer zdat, simal tettban-ed yid-es tmara γer usengel n l-fiqh ineslem i usishel n tifin n uzaraf mewuğen, γef waya, u γer tagara n tasut tis 13 n tinigt tesbedded-ed lxilafa Taεutmanit yiwet n tesqamutt n imusnawen i usengel n izarafen n isekkiren γef lasab n wayen d-yusan deg usekkud Aanafi.

      Tebda tesqamutt-agi leqdic-is aseggas n 1285 n tinigt d-izgan ak d 1869 n tlalit, u tekfa-t aseggas n 1293 n tinigt/ 1876 n tlalit, u fkan i ungal-nni isem n: Mağallat Al Akam Al Σadliyya, sin akin isufeγ-ed Uwanek Aεutmani  aseggas n 1336 n tinigt/ 1917 n tlalit: (asauf n twacult), sin akin fγen-d aas n isuaf d-yusan d asengel i l-fiqh ineslem, ger-asen ayen akka d-iteddun:

♦ Di Maer:

     Isuaf n waddad n uγarim:

1.Asauf d-immeslayen γef kra n temsal icudden γer uεeggec, lεedda, win iεarqen...uun 25/ 1920 n tlalit;

2.Asauf d-iwwin ameslay γef kra n temsal icudden γer: berru, tuččit, aεeggec...,   uun 25/ 1929 n tlalit;

3.Asauf n tukkest, uun 77/ 1943 n tlalit;

4.Asauf n ttewaya, uun 71/ 1946 n tlalit;

5.Asauf n l-ubus, uun 48/ 1946 n tlalit;

6.Asauf n useddu n cci, uun 180/ 1952 n tlalit.

 

U ihegga Muammad Qadri Baca aîas n isenfaren n isuvaf,ger-asen:

1.Adlis: Mucid Al ayan ila Maεrufat aêwal al insan fi al Muεamalat ac-caεiyya;

2.Adlis: Al Aêkam ac-caεiyya fi al aêwal ac-caxûiyya;

3.Qanun al εadl wa al inûaf li alQava-e εala muckilat al awqaf.

U ger wayen d-ihegga l-Azhaô Ac-Carif:

1.ukué n taggayin deg isekkiren n uγarim d-ittwaksen si ukué n isekkuden;

2.Asenfa n usavuf n tarrutin ticaεiyin.

Ma d tiseqquma tifukkestin d-isbedded: Üufi Abu Ïaleb (aselway n zik n usqamu aγerfan n Maûer) heggant-ed isenfaôen-agi:

1.Asenfa n usauf n isekkiren n uγarim (1044 n imagraden);

2.Asenfa n usauf n unza (tamatart) (182 n imagraden);

3.Asenfa n usauf n ucaeε (512 n imagraden);

4.Asenfa n usauf n tefgurt (635 n imagraden);

5.Asenfa n usauf n tnezzut (776 n imagraden);

6.Asenfa n usauf n tnezzut n tegriwa (443 n imagraden).

 

Di Es-Sudan: fγen-d aas n isuaf, ger-sen:

1.Asauf n tefgurin;

2.Asauf n tsekkirin n imenγayen;

3.Asauf n tsekkirin n uγarim;

4.Asauf n unza.

Di tigduda n Lyaman taεabt: fγen-d aas n isuaf, ger-asen:

1.Asauf irzan anza aceεi, uun 90/ n 1979 n tlalit;

2.Adlis amezwaru d wis sin deg usauf n uγarim, uun 10 n useggas n 1979 n tlalit, d uun 11 n useggas n 1979 n tlalit;

3.Asauf iεnan aseddu n umasten n ubugau s umeslay zdat n uxxam n ceε, uun 42/ n 1981 n tlalit.

Asufeγ n waîas n isuvaf deg wayen iεnan addad aγarim, ger-asen:

1.Asauf n izerfan n twacult n l-Udun, uun 92/ 1951 n tlalit;

2.Asauf n wadad aγarim n Surya, uun 59/ 1953 n tlalit;

3.Tasγunt n waddad aγarim n Tunes d-ifγen di 13/ 08/ 1956 n tlalit;

4.Angal n waddad aγarim n Mauk d-ifγen di 06/ 12/ 1957 n tlalit;

5.Asauf n waddad Aεiraqi, uun 188/ 1959 n tlalit;

6. Asauf n twacult tazdayrit, uun 11- 84/ 09- 06- 1984 n tlalit.

al